Rechten van de OR5 min lezen
Heeft de OR instemmingsrecht bij AI-tools?
Wanneer heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht of adviesrecht bij AI? Uitleg van artikel 27 en 25 WOR, met voorbeelden uit de praktijk.
Door Gabriel Karapetian ·
Het korte antwoord: vaak wel, maar niet automatisch. De Wet op de ondernemingsraden (WOR) noemt AI nergens. Of de ondernemingsraad instemmingsrecht heeft, hangt af van wat een systeem doet: welke gegevens van medewerkers het gebruikt en wat het over hen kan laten zien. Daarnaast is er vaak adviesrecht. In dit artikel lees je hoe dat zit en welke vragen je kunt stellen.
Instemmingsrecht: artikel 27 WOR
De ondernemer heeft instemming van de OR nodig als hij bepaalde regelingen wil vaststellen, wijzigen of intrekken. Artikel 27 WOR somt op om welke regelingen het gaat. Bij AI zijn twee onderdelen het vaakst van belang.
Persoonsgegevens (lid 1 onder k). Het gaat om een regeling over het verwerken en beschermen van persoonsgegevens van de mensen die in de onderneming werken. Een AI-tool die gegevens van medewerkers gebruikt, kan daaronder vallen. Denk aan een systeem dat verzuimgegevens analyseert of dat berichten van medewerkers verwerkt.
Personeelsvolgsystemen (lid 1 onder l). Dit gaat om voorzieningen die gericht zijn op, of geschikt zijn voor, het waarnemen of controleren van aanwezigheid, gedrag of prestaties van medewerkers. De woorden ‘geschikt zijn voor’ zijn belangrijk. De werkgever hoeft niet de bedoeling te hebben om medewerkers te volgen. Het is genoeg dat het systeem het kan.
Voorbeelden bij AI:
- een AI-assistent die bijhoudt wie hem gebruikt en hoe vaak;
- planningssoftware die per medewerker laat zien hoeveel taken zijn afgerond;
- software die gesprekken met klanten of patiënten uitschrijft en beoordeelt;
- een systeem dat locaties van voertuigen of medewerkers vastlegt.
Ook andere onderdelen van artikel 27 kunnen een rol spelen. Een roostersysteem raakt de arbeids- en rusttijdenregeling (onder b). Software voor werving of beoordeling raakt het aanstellingsbeleid of de personeelsbeoordeling (onder e en g). Een scholingsprogramma over AI is een regeling op het gebied van de personeelsopleiding (onder f).
Twee kanttekeningen. Het moet gaan om een regeling: een besluit dat voor een groep medewerkers geldt, niet een maatregel voor één persoon. En instemming is niet nodig voor zover het onderwerp al inhoudelijk is geregeld in de cao (lid 3).
Adviesrecht: artikel 25 WOR
Naast instemmingsrecht is er adviesrecht. De ondernemer moet de OR om advies vragen bij onder meer de invoering of wijziging van een belangrijke technologische voorziening (artikel 25 lid 1 onder k).
Wanneer is een voorziening ‘belangrijk’? De wet geeft geen grens. In de praktijk wordt gekeken naar het aantal medewerkers dat ermee gaat werken, de gevolgen voor het werk en de omvang van de investering. Een AI-systeem dat het werk van een hele afdeling verandert, is al snel belangrijk. Een proef met vijf licenties is dat meestal niet. Zo’n proef kan wel de eerste stap zijn naar een groter besluit.
Soms vallen AI-besluiten ook onder andere onderdelen van artikel 25. Denk aan een belangrijke investering (onder h), een belangrijke wijziging in de organisatie (onder e) of een adviesopdracht aan een extern bureau over een van deze onderwerpen (onder n).
Het advies moet worden gevraagd op een moment dat het nog van wezenlijke invloed kan zijn op het besluit (lid 2). De ondernemer legt daarbij uit waarom het besluit nodig is, wat de gevolgen zijn voor de medewerkers en welke maatregelen daarbij horen (lid 3).
Vaak gelden beide rechten
Bij één AI-systeem kunnen beide rechten tegelijk gelden. Een voorbeeld is nieuwe planningssoftware met AI:
- de invoering zelf is een belangrijke technologische voorziening: adviesrecht;
- de software legt vast wie wanneer werkt en hoe snel: instemmingsrecht over de regeling voor die gegevens;
- het rooster verandert: instemmingsrecht als de werktijdenregeling wordt aangepast.
Spreek vroeg met de bestuurder af welke onderdelen voor advies en welke voor instemming naar de OR komen.
‘Het is maar een update’
AI komt vaak binnen via een update van software die er al is. Toch kan het advies- of instemmingsrecht gelden. De wet noemt niet alleen het invoeren, maar ook het wijzigen van een voorziening of regeling.
Vraag daarom bij een update wat er verandert:
- Gebruikt het systeem nieuwe gegevens van medewerkers?
- Komen er nieuwe analyses of rapportages bij?
- Verandert de manier van werken?
Is het antwoord op een van deze vragen ja, dan is het meer dan een technische update.
Als de OR wordt overgeslagen
Neemt de ondernemer een besluit zonder de vereiste instemming, dan kan de OR een beroep doen op de nietigheid van dat besluit. Dat moet schriftelijk, binnen een maand nadat de OR van het besluit heeft gehoord of heeft gemerkt dat het wordt uitgevoerd (artikel 27 lid 5). Bij het adviesrecht kan de OR in bepaalde gevallen in beroep bij de Ondernemingskamer (artikel 26).
Dit zijn zware middelen met korte termijnen. Vraag op tijd hulp van een deskundige of jurist. Vaak is een gesprek met de bestuurder de eerste en beste stap.
Ook zonder formeel recht kun je vragen stellen
Soms geldt er geen advies- of instemmingsrecht. Dan heeft de OR nog steeds mogelijkheden:
- Informatierecht. De ondernemer geeft de OR op verzoek alle informatie die de OR redelijkerwijs nodig heeft voor zijn taak (artikel 31).
- Initiatiefrecht. De OR mag zelf voorstellen doen, bijvoorbeeld voor spelregels over AI (artikel 23).
- De AI-verordening. Voor AI-systemen met een hoog risico, zoals systemen voor werving of voor het beoordelen van medewerkers, moet de werkgever de werknemersvertegenwoordiging informeren voordat zo’n systeem in gebruik gaat. Die regels gaan volgens de huidige tekst van de verordening gelden op 2 december 2027.
Drie vragen om mee te beginnen
- Welke gegevens van medewerkers gebruikt het systeem?
- Kan het systeem laten zien wat iemand doet of presteert, ook als dat niet de bedoeling is?
- Wat verandert er in het werk, en voor wie?
Met de antwoorden zie je snel of het advies- of instemmingsrecht in beeld komt. In de training oefen je dit met een checklist en een casus uit jullie eigen organisatie. Speelt bij jullie de invoering van Copilot? Lees dan vijf vragen die je als OR stelt bij de invoering van Copilot. Voorbeelden per sector vind je op de pagina’s over de ambulancezorg en de zorg.
Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies.
Over de auteur
Gabriel Karapetian
Projectleider en functioneel beheerder in de ambulancezorg, lid van een ondernemingsraad en trainer van ‘AI & de OR’.